iconen & iconostase

Voorwoord

Het is belangrijk te weten dat hier een basisuitleg gegeven wordt over de iconen en de iconostase geen zins hier een theologische diepe uitleg voor gegeven wordt. Hiervoor kunt u het best in gesprek gaan bij de dichtstbijzijnde orthodoxe priester gezien dit onder catechese valt.

Cross XLI, by Adam Stanislav

iconen

Iconen schrijven

Iconen worden meestal geschilderd op houten panelen met eitempera, maar ze kunnen ook in metaal gegoten, in steen gehouwen, geborduurd op doek, uitgevoerd in mozaïek of fresco, gedrukt op papier of metaal, enz. Vergelijkbare afbeeldingen uit het westerse christendom kunnen worden geclassificeerd als “iconen”, hoewel “iconisch” ook kan worden gebruikt om een ​​statische stijl van devotionele afbeelding te beschrijven. In de Griekse taal gebruikt de term voor het schilderen van iconen hetzelfde woord als voor “schrijven”, en orthodoxe bronnen vertalen het vaak in het Nederlands en Engels als het schrijven van iconen. Wanneer dus iemand u verteld dat hij een iconen schilder is, dan gebruikt hij eigenlijk al de verkeerde term gezien orthodoxen liever de term schrijven gebruiken, en niet schilderen. 

De orthodoxe traditie stelt dat de productie van christelijke afbeeldingen dateert uit de vroege dagen van het christendom en dat het sindsdien een continue traditie is geweest. De moderne academische kunstgeschiedenis is van mening dat afbeeldingen weliswaar eerder hebben bestaan, maar dat de traditie slechts terug te voeren is tot de 3e eeuw, en dat de afbeeldingen die zijn overgebleven uit de vroegchristelijke kunst vaak sterk verschillen van latere. De iconen van latere eeuwen kunnen, vaak nauw, in verband worden gebracht met afbeeldingen uit de 5e eeuw, hoewel er maar heel weinig bewaard zijn gebleven. Wijdverbreide vernietiging van afbeeldingen vond plaats tijdens de Byzantijnse Beeldenstorm van 726-842, hoewel dit de kwestie van de geschiktheid van afbeeldingen definitief oploste. Sindsdien hebben iconen een grote continuïteit van stijl en onderwerp; veel groter dan in de iconen van de westerse kerk.

De betekenis van elk geschreven detail

In de iconen van de  orthodoxie en van het vroegmiddeleeuwse Westen wordt heel weinig ruimte gemaakt voor artistieke vrijheid. Bijna alles binnen het beeld heeft een symbolisch aspect. Christus, de heiligen en de engelen hebben allemaal aureool. Engelen (en vaak Johannes de Doper) hebben vleugels omdat ze boodschappers zijn. Cijfers hebben consistente gezichtsuitdrukkingen, hebben persoonlijke attributen en gebruiken een paar conventionele poses.

Ook kleur speelt een belangrijke rol. Goud vertegenwoordigt de uitstraling van de hemel; rood, goddelijk leven. Blauw is de kleur van het menselijk leven, wit is het ongeschapen licht van God, alleen gebruikt voor de opstanding en Transfiguratie van Christus. Als je kijkt naar iconen van Christus en Maria: Christus draagt rode onderkleding met een blauwe bovenkleding (God wordt Mens) en Maria draagt een blauwe onderkleding met een rode bovenkleding (de mens kreeg geschenken van God), dus de leer van de vergoddelijking wordt overgebracht door iconen. Letters zijn ook symbolen. De meeste pictogrammen bevatten een aantal kalligrafische tekst die de afgebeelde persoon of gebeurtenis noemt. Ook dit wordt vaak gestileerd weergegeven

icoon christus onze verlosser
iconenclast

Iconoclast periode


Het gebruik van iconen werd in de 8e eeuw ernstig uitgedaagd door de Byzantijnse keizerlijke autoriteit. Hoewel tegen die tijd de oppositie tegen afbeeldingen sterk verankerd was in het jodendom en de islam, lijkt het toeschrijven van de impuls aan een iconoclastische beweging in de orthodoxie aan moslims of joden “zeer overdreven, zowel door tijdgenoten als door moderne geleerden”.

De Beeldenstorm begon toen afbeeldingen ergens tussen 726 en 730 door keizer Leo III de Isauriër werden verboden. Onder zijn zoon Constantijn V werd in 754 in Hieria bij Constantinopel een concilie gehouden dat de verering van afbeeldingen verbood. Later werd de verering van afbeeldingen hersteld door keizerin-regentes Irene , onder wie een ander concilie werd gehouden dat de besluiten van het vorige iconoclastische concilie ongedaan maakte en de titel van Zevende Oecumenische Raad aannam. Het concilie vervloekte allen die aan iconoclasme vasthielden, d.w.z. degenen die van mening waren dat verering van beelden afgoderij is. Daarna werd het verbod in 815 opnieuw afgedwongen door Leo V. En uiteindelijk werd de iconenverering definitief hersteld door keizerin-regent Theodora in 843.

Vanaf dat moment hadden alle Byzantijnse munten een religieuze afbeelding of symbool op de achterzijde, meestal een afbeelding van Christus voor grotere coupures, met het hoofd van de keizer op de voorzijde, wat de band tussen de staat en de goddelijke orde versterkte.

Iconen gebruik in het dagelijks leven

Iconen zijn niet alleen in de kerk te vinden. Ook in het dagelijkse leven van een orthodox gelovige vinden wij iconen terug. Het meeste primair herkenbaar is de iconen hoek in een orthodox huis. Hier heeft men een hoek speciaal ingericht met iconen van Christus, De moeder Gods, en alle Heiligen die belangrijk zijn voor dat specifieke orthodoxe gezin. Hier in moet men denken aan de stad’s Heilige waar het gezin woont. De Heiligen waar elk gezinslid naar vernoemd is tijdens zijn naamdag (zijn orthodoxe naam). Of de Heilige van de kerk die het gezin regelmatig bezoekt. Echter kunnen hier ook nog Heiligen bij zijn waar men voor iets specifiek vereerd. Bijvoorbeeld de Heiliga Matrona van Moscow welke voor orthodoxe gelovigen belangrijk is voor een kinderwens. Het belangrijkste icoon voor het gezin (Vaak onze verlosser Christus) word ook wel door de generatie heen meegegeven aan de oudste telg van het gezin. In oude traditie brengt bij ontvangst deze wederom naar een iconenschrijver om deze nog mooier te laten versieren met een edelmetalen plaat er om heen. Dit gaat vervolgens dan van generatie op generatie.  Me hoort voor beide de Christus icoon, en het icoon van de Moeder Gods een rode hangende lamp te hangen, ook wel lampada genoemd. Deze heeft een waxinelichtje en zal naar vermogen altijd een brandend kaarsje hier in hebben.

Daarnaast vind men altijd wel een icoon in bijna elke kamer van het huis. Vind men deze in een voertuig welke de orthodox gelovige heeft. En draagt men reis iconen (twee, drie of vier inklapbare deur icoon) mee wanneer de gelovige een lange reis ondergaat. Ook het geven van iconen is een traditie binnen de orthodoxie. Dit kan gedaan worden door bijvoorbeeld de peetouders, goede vrienden, of uit dankbaarheid naar de ontvanger toe.

Bij de Mysterie van het trouwen krijgt het gehuwde koppel vaak een Christus, en een Moeder Gods icoon van 1 van de ouders van de gehuwde. Deze is echter nodig voor het voltooien van het sacrament. Echter is het ook niet ongewoon deze van de priester te verkrijgen van de kerk waar het koppel trouwt. Ook dezen worden thuis opgehangen en zijn vaak de primaire iconen binnen de iconenhoek.

gouden icoon onthoofding heilige Johannes de doper

Verwijderen van oude of beschadigde iconen

Als een of meer van uw iconen door de leeftijd zijn aangetast of zodanig beschadigd zijn dat ze hun doel in het gebed niet meer kunnen vervullen, moet u ervoor zorgen dat u ze op de juiste manier weggooit. In geen geval mag een icoon of ander heilig voorwerp zomaar worden weggegooid. We moeten heilige voorwerpen altijd met verering en eerbied behandelen. Ook het geven van iconen aan een kringloop wordt ten zeerste afgeraden. Men weet immers niet wat hier dan vervolgens mee gedaan wordt. 

Om een ​​icoon op de juiste manier weg te gooien, moet je het naar je kerk brengen om het in de kerkoven te laten verbranden. Als uw parochie geen oven heeft, vraag dan aan de priester of hij, of een ander vertrouwd lid van de parochie, deze voor u kan branden. Als je het zelf kunt verbranden, zorg er dan voor dat je de as begraaft op een plek waar ze niet gestoord kunnen worden, zoals een onder een boom in de tuin.

Cross XLI, by Adam Stanislav

iconostase

De iconenstase is typerend voor een orthodoxe kerk. De wand scheidt het aardse van het Hemelse. De meeste orthodoxe kerken hebben een enorm gedetailleerd uit hout gesneden wand met één rij. De ikonenstase van een orthodoxe kerk bevat minimaal twee groot afgewerkte ikonen. Aan de linker kan de Moeder Gods, en aan de rechter kant Christus onze verlosser, refererende dat Hij aan de rechter hand van God zit. Wanneer er meer ruimte is voor de iconenstase zijn aan beide kanten meerdere iconen toepasbaar. Dit kan soms wel eens oplopen tot acht of tien ikonen van heiligen. In het midden bevind zich de koninklijke deuren. Aan de linker kant bevind zich een deur welke ook wel diakendeur, of noord deur genoemd. Aan de rechter kant bevind zich de zelfde dergelijke deur welke ook diakendeur of zuid deur genoemd.  Tijdens een eredienst worden de koninklijke deuren geopend door de priester. Alleen hij (of hogere hirarchen) passeert hier door.

De oudere en/of grotere kerken, of kathedralen binnen de orthodoxe kerk hebben ook in de hoogte waarin sommigen zelfs tot het plafond reiken. De plaatsing van de heiligen per rij heeft een hiërarchie. Op verder foto’s in de uitleg ziet u ook wel twee staande vlakken met iconen er op. Wanneer een orthodoxe kerk niet eigenaar van een gebouw is (zoals in Zwolle het geval), maar deze ruimte huurt. Wordt er gebruik gemaakt van een mobiele iconenstase welke makkelijk weer weg te bergen is na een eredienst. De iconen op de iconenstase worden niet gekust door de bezoekers van de eredienst (men gaat voor het algemeen niet de verhoging op) Bij elk icoon op de iconenwand hangt een lampada met een rode lampjes houder voor waxinelichtjes er in.

iconenstase 2

De opbouw van een iconenstase

Iconenstases is een ambachtelijk werk wat vaak over het hoofd wordt gezien. Zo is natuurlijk de diameter van een Heilige altaar ruimte het zelfde in elke kerk. Bij het ontstaan van een kerk (met namen in het westen) wordt vaak een mobiele iconenstase gebruikt. Dit kunden schilders ezels met grote iconen er op zijn. Of inklapbare scheidingswanden met iconen. Dit is vaak het gebruik wanneer de kerk ruimte wordt afgehuurd en deze dus weer vrij moet zijn na een eredienst. Wanneer een kerk een eigen gebouw heeft dan wordt er vaak (door parochianen) een iconenstase gebouwd. dezen hebben vaak nog geen hout bewerking er in gezien dit enorm veel tijd vergt door meerdere ambachtslieden. Met genoeg giften kan men speciaal op maat gemaakte iconenstase aanschaffen. Deze zijn met de hand gemaakt en hebben erg fijn hout snij werk. Bij grotere kerken met veel bezoekende orthodoxe gelovigen, grotere kloosters, of kathedralen is de iconenstase een meer jaars project. Deze wordt verder en mooier gemaakt, of zelfs hoger gemaakt met elke renovatie die de iconestase ontvangt.